فرهنگ ها هستند که قوانین مدنی می آورند، دلیل نمی شود چون مسلمانم قوانینم با جامعه 1400 سال پیش یکی باشد

پذيرش > تریبون > گفت و گو > فرهنگ ها هستند که قوانین مدنی می آورند، دلیل نمی شود چون مسلمانم قوانینم با جامعه 1400 (...)

فرهنگ ها هستند که قوانین مدنی می آورند، دلیل نمی شود چون مسلمانم قوانینم با جامعه 1400 سال پیش یکی باشد

17 خرداد 1386 - گفت و گو با تقی رحمانی / سمیه فرید - نسخه قابل چاپ

تقی رحمانی، روزنامه نگار مستقل و از فعالان ملی مذهبی است. وی نویسنده 26 کتاب، جزوه و مقالات متعددی در روزنامه ها و مجلات است. سازمان دیده بان حقوق بشر، در هفتم مارس 2005، جایزه ی هلمن – همت را به تقی رحمانی که در آن زمان در زندان به سر می برد اهدا کرد. او در گفت و گویی به بررسی مطالبات کمپین پرداخته است.

با توجه به اینکه شما یکی از حامیان کمپین هستید، ابتدا دلیل امضای بیانیه را بفرمائید و اینکه به نظر شما نقاط قوت و ضعف این حرکت مدنی در چیست؟

بحثم را با بیان دیدگاه انتقادیم به کمپین آغاز می کنم. علت امضای من، مطرح شدن خواسته های حداقلی و مسئله امروز زنان در بیانیه است. بخشی از خواسته های کمپین کاملا به حق است ولی شیوه پیشبرد کار به نظرمن بسیار مهم است. کار توجیهی کردن بسیار خوب است اما یک سری از ناهماهنگی ها و مسائل حاشیه ای این ترس را ایجاد می کند که کار اثرگذار از بین برود. ضمن اینکه معتقدم برای برخی از خواسته هایتان مثل دیه یا بحث ولایت پدر بر فرزند باید کار فکری بیشتری بکنید. در این مورد حتی فقها دیدگاهی اصلاحی نزدیک به شما دارند. برابری دیه زن و مرد در حال حاضر در مجمع تشخیص مصلحت مطرح است.

از طرف دیگر، اگرچه با هر حرکتی که در راستای ایفای نقش بیشتر به زنان در جامعه انجام شود همراهی می کنم اما بر اساس اصول و موازینی که به آنها اعتقاد دارم، به نظر من با هر حقی که خواسته ی اکثریت جامعه باشد نمی توان جنگید و ممانعت کرد بلکه می توان آگاهانه از آن انتقاد کرد. جدا از اینکه اعتقاد دارم حرکت هایی که در جامعه ایران انجام می شوند معمولا هیجانی، تند و حداکثر خواه اند و چرخه ای معیوب از حقوق را به طرف ارزشها و باور ها طی می کند، اما به هر شکل تلاش هایی هستند که در جامعه صورت می گیرند. حقیقتی هم وجود دارد که وقتی خانم ها وارد بازار کار می شوند و در روند تولید و قدرت نقش پیدا می کنند بسیاری از حقوق آنها دستخوش تغییر می شود.

- یعنی به نظر شما مشکل، فقط حضور زنان در بازار کار است و این حضور می تواند نقش قوانین تبعیض آمیز را تحت الشعاع قرار بدهد؟

قوانین اجرایی محصول تعامل حق و مسئولیت است. حق ریشه اخلاقی و انسانی دارد اما مسئولیت ریشه اجتماعی و عینی که قدرت می آورد. به این وسیله زنان به واسطه قدرت در جامعه می توانند از حق انسانی خود دفاع کنند وقوانین را تغییر دهند.

آیا موارد فقهی مطرح شده در بیانیه کمپین قابل تغییرند؟

در دید نواندیشان دینی کاملا حتی بیشتر از این خواسته ها؛ اما در دید فقهی هم این موارد قابل تغییرند. برای هر دو دیدگاه مثالی می زنم: در سال 1936 اقبال لاهوری مجموعه سخنرانی داشته که در کتابی به نام" احیای فکری و دینی در اسلام" چاپ شده است. اقبال در آنجا می گوید: "احکام عبادی قرآن جاودانه اند اما احکام مدنی آن تابع زمان و مکان هستند. انبیا چون پیام جهان شمول دارند نمی توانند قوانین مدنی ای بیاورند که ابدی باشد. قوانین مدنی یعنی قوانینی که روابط فرد با فرد و فرد با جمع را توضیح می دهد که شامل سیاست، قدرت، دولت و ... نیز می شود. اینها برخلاف نماز و روزه ثابت نیستند."

باید اینجا مشخص کرد که آیا این قوانین نابرابر در مورد رابطه ی خدا با انسان ها است یا رابطه ی مرد ها با زن ها. ضمن اینکه اسلام از فرهنگ ها و شرایط اجتماعی جداست و فرهنگ ها هستند که قوانین مدنی می آورند. دلیل نمی شود که چون من مسلمانم قوانینم با جامعه 1400 سال پیش یکی باشد.

خداوند می گوید ما مرد و زن را از نفس واحد آفریدیم و هر نفسی که کشته شود انگار تمام بشریت کشته شده است. پس چطور است که مجازات کشتن یک زن کمتر از کشتن یک مرد است؟؟ در حالیکه در قرآن قصاص نفس برای مسلمان و غیر مسلمان فرقی ندارد.

ضمن اینکه وقتی در حکومت دینی شورایی به نام تشخیص مصلحت نظام وجود دارد، یعنی این شورا بین قوانین فقهی و شریعت، مصلحت را در نظر بگیرد. همچنین آقای خمینی احکام اولیه و ثانویه را مطرح کردند.

اما ادعای ما این است که چرا انسان هر گاه ناگزیر شد عقب نشینی کند؟؟ انسان جاهایی هم می تواند خودش پیشتاز باشد، فکر کند و اساسا زودتر قوانین را تغییر دهد. بسیاری از قوانین مدنی شریعت تابع مصلحت و شرایط هستند. مثل بریدن دست دزد. هیچ وقت این قانون در ایران اجرا نشده چون هیچ وقت شرایط آن ایجاد نشده است. اصلا ما در فقه مسئله ای داریم که به حکم مصلحت می توان قوانین را تغییر داد. مثلا در مورد سنگسار، آقای شاهرودی به عنوان بالاترین مقام قضایی، حکم مصلحتی داده است که چون اجرای این حکم اثر بدی دارد اجرا نشود. اگرچه این حکم اجرا می شود (بقیه به بحث اختیار قاضی مربوط است)، می خواهم بگویم احکامی داریم که هزار سال است مصلحت نیست اجرا شود.

- شهادت و ارث از مواردی هستند که در قرآن به آنها به صورت دو به یک اشاره شده است. نظر شما چیست؟

من معتقدم این موضوعات با توجه به تغییر زمان و مکان باید تغییر کند اما تفکر سنتی معتقد است اینها تا ابد باید همینطور بماند. من در قرآن نگاهی تکمیلی می بینم. به نظرم روح کلی قرآن مهم است. شما به ازدواج های صدر اسلام نگاه کنید. دقیقا متوجه نوعی طرفداری عاطفی و حقوقی هم در قرآن هم در سنت پیامبر می شوید. در سوره آل عمران خدا به مادر مریم می گوید: به تو فرزندی عطا می کنم که فرزند مقرب خداست. فرزند دختر می شود و مادر مریم می گوید: کی دختر مثل پسر شود؟!! ولی در بینش خداوندی برابری وجود دارد. خداوند می گوید :" ان اکرمکم اتقیکم " <هر کس به اندازه ایمانش>. در آن زمان خدا با دادن حق شهادت به زن به او منزلتی داده است که ناشی از جنسیت اوست و نه شان اجتماعی و خانوادگی او. یا در مورد ارث، زنی که در فرایند تولید نقشی نداشته صاحب حقی شده که قبلا نداشته است. اعتبار زنی مثل هند به خاطر زن بودنش نبوده بلکه به این خاطر بوده که زن ابوسفیان بوده. قرآن این تعبیر را تغییر می دهد اما تفکر سنتی دوباره آن را بازتولید می کند و می گوید مثلا فاطمه یا زینب از جنس دیگری هستند. اصلا نگاه قرآن این گونه نیست. ارث به این شکل در زمان خودش مترقی بوده و به زنان حقی داده شده که قبلا نداشته اند. آیات مربوط به حقوق زنان پس از خواست آنان از پیامبر نازل می شود. به عنوان نمونه بعد از نزول آیه ارث مردها می آیند و به پیامبر می گویند " دینمان را پس می گیریم. مگر می شود به زنان ارث داد؟؟" و پیامبر به آنها می گوید حکم حکم خداست. اگر سنت پیامبر ادامه پیدا می کرد و باب اجتهاد باز می ماند آیا در همان قرون اول با قوی شدن نقش اجتماعی زنان بسیاری از قوانین مدنی به نفع زنان تغییر پیدا نمی کرد؟

-نظر قرآن در مورد چند همسری چیست و آیا در حال حاضر این مسئله قابل قبول است؟

در قرآن اشاره می کند که اگر چهار زن بگیرید نمی توانید عدالت برقرار کنید. در حقیقت چند زنی را به چهار و چهار را یه یک محدود می کند. این موضوع برای جامعه قبایلی 1400 سال پیش است که ورود چند زن به یک خانواده ی بزرگ تاثیر چندانی نداشته چون مرد و زن روز و شب همدیگر را نمی دیدند. از هم جدا زندگی می کردند. به عبارتی خانواده ها هسته ای نبود که شامل پدر مادر و فرزند باشد. در قدیم ازدواج مربوط به قبیله و خانواده ای بزرگ بوده و مواجهه زن و مرد در زندگی روزمره تا این حد در هم تنیده ، فشرده و و خصوصی نبوده است. حتی خانواده های قدیمی ایران هم همینطورند.

در این آیه تصریح شده است: شما می توانید چهار زن بگیرید البته شما نمی توانید عدالت برقرار کنید. حالا دید فقهی آمده این را اصل گرفته. زمانی هست که انسان ها با قدرتشان قاعده را استثنا می کنند و استثنا را قاعده. به نظر من در این مورد این طور شده است و حالا این شده حکم جاودانه!! اگر به این آیه نگاه عقلانی داشته باشید می گوید تو که نمی توانی عدالت برقرار کنی بهتر است یک زن بگیری. من معتقدم همان طور که مرد با داشتن رقیب خرد می شود زن هم خرد می شود. پس چه بهتر که هر دو این کار را نکنند. این به نظرم به اخلاق مذهبی نزدیک تر است.

- بر اساس چه آیه یا تفسیر آیه ای حق طلاق مختص مردان دانسته شده است؟

البته متدولوژی فهم از قرآن جای دیگری می طلبد اما به طور کلی حق طلاق یا مواردی مانند دیات بر اساس منطق ارسطویی قیاس شده است. در حالیکه این متدولوژی هیچ تناسبی با فرهنگ قرآن ندارد. البته یا مثلا در مورد بحثی که در مورد بخشش ولی است به آن استناد شده و حضانت و کشتن فرزند را هم حق ولی دانسته اند!! این منطق اعراب نیست. این منطق، یونانی است. در مورد طلاق از آیه" الرجال قوامون علی النساء" حق طلاق را به مرد داده اند. در حالیکه در قرآن آمده طلاق خوب نیست اما وقتی جانها به هم بخل بورزند یعنی نتوانند با هم زندگی کنند می گوید سعی شود این دو نفر را صلح دهند اگر نشد طلاق بگیرند که یک نوع برابری را تداعی می کند. اما این آیات نادیده گرفته شده اند.

یکی از انتقاداتی که به کمپین وارد می کنند این است که طرح خواسته تغییر قوانین در چهارچوب حاکمیت مطرح شده است . نظر شما چیست؟

ببینید مواقعی است که خواسته ی شما کاملا صنفی است. به نظر من جریانات صنفی زنان نباید سیاسی شود. البته باید در این باره با همه ی افراد گفت و گو کنید، چون کاملا صنفی هستید. این مسئله فراتر از جریانات سکولار، مذهبی و ... است. اصلا مسائل صنفی از مشکلات جامعه ماست. من خودم آدم سیاسی هستم اما هیچ خواسته ی صنفی را به سیاسی شدن توصیه نمی کنم. به نظر من حزب بدون صنف ذلیل است، بدون جامعه مدنی علیل. در حال حاضر احزاب ما هم علیل هستند و هم ذلیل!! لزومی ندارد صنف بازوی حزب شود. حزب باید برنامه ای بدهد که مثلا مطالبات زنان را در نظر بگیرد تا زنان به او رای بدهند یا در مورد اصناف دیگر هم به همین شکل است. در این حالت نسبتی که میان اصناف، نهاد ها و جنبش ها و احزاب بوجود می آید نسبتی واقعی و مثبت خواهد بود.

- به نظر شما بی توجهی به جنبش های مدنی چون جنبش زنان و خواسته های این جنبش ها چه پیامدهایی برای جامعه مدنی دارد؟

اساسا توجه نکردن به جنبش های مدنی مانند اقوام، اصناف و زنان به بهانه یا به دلیل عمده کردن تضاد آزادی و استبداد در عرصه قدرت سیاسی یک نوع راهبرد نادرست است که در تاریخ صد ساله ما نتیجه مطلوب نداده است. بی اعتنایی به این جنبش های مدنی به هر دلیلی دو آفت بزرگ دارد. انزوای این جنبشها که نتیجه آن عدم تقویت جامعه مدنی است که در نتیجه آن، امکان کنترل بر دولت ها وجود ندارد. آفت دوم ناهماهنگی و نوعی افراطی گری میان این جنبش ها و مسائل سیاسی است که این عدم تعامل به نفع مخالفان آزادی تمام می شود. باید راه سومی برگزید: راه تعاملی. یعنی با راهبردی کردن تضاد استبداد و آزادی در جامعه به اجزاء گوناگون آن پرداخت. همانگونه که برخورد نادرست با اقوام همبستگی ملی را به خطر می اندازد و برخورد نادرست با اصناف سرمایه های اجتماعی را کاهش می دهد، عدم توجه به حقوق معوقه زنان و وجود تبعیض های قانونی در مورد ایشان به توان ملی جامعه آسیب می رساند. مگر تقویت آزادی بدون تقویت جنبش های مدنی که بتوانند نهادمند شوند میسر است؟ باید با راهبردی و محقق کردن تقابل مفهوم آزادی و استبداد ، آزادی را از مجرای مسائل قومی ، صنفی و جنسیتی گذراند.

بکارگیری روش های خلاقی چون ارتباط چهره به چهره با مردم در کمپین یک میلیون امضا و تلاش برای آگاهی رسانی دراین عرصه آیا می تواند در کاهش پیامدهایی که اشاره کردید موثر باشد؟ به عبارت دیگر چنین روش و رابطه ای را موثر می دانید؟

کافی نیست. من آگاهی رسانی شما را آگاهی رسانی نکته ای می نامم که اگر باچند عامل دیگر همراه شود تاثیر گذار می شود. تماس و صحبت با مردم خوب است ولی باید به شکل مستمر باشد. در کنار این آگاهی رسانی، دولت هم باید تحت فشار قرار گیرد. البته نه با لایه های قدرت دولت، بلکه با نظرات افرادی مثل روحانیون که بر آنها تاثیرگذارند.

به نظرتان، دلیل برخورد های تند وصدور احکام سنگین در مورد فعالان حقوق زنان چیست؟

مسئله مسئله ای کنترل است. چون تحرکات زیادی در خواسته زنان پیش آمده برخوردهای شدید تری هم صورت می گیرد. در این مورد قبل از اینکه به شکل فقهی و حقوقی برخورد شود، به صورت سیاسی پاسخ داده می شود و استدلال فقهی هم پشت این برخورد های سیاسی قرار می گیرد. اینکه یک زن نخواهد هوو داشته باشد چه بخشی از امنیت ملی را به خطر می اندازد؟؟ سوالی که از آقایان دارم این است، اگر زنها در حال حاضر در روند تولید و مدیریت و تربیت جامعه نقش دارند حقوق مزبور را بدست بیاورند، شادابتر و بهتر خدمت می کنند. آیا چنین رفتاری به عدالت نزدیک تر نیست؟

آیا مورد دیگری هست که تمایل داشته باشید به آن اشاره کنید؟

در مورد ریاست جمهوری زن می خواستم به این موضوع اشاره کنم که در قانون اساسی اول هر ایرانی مسلمانی می توانست رییس جمهور شود. این موضوع بعدها در مجلس خبرگان تغییر کرد. از مخالفین این مسئله ایت الله طالقانی بود.چون ما باید دولت قانون مند داشته باشیم. دولت منتخب مردم، باید قانون را اجرا اعمال کند نه این که عقاید خود را به نام قانون اعمال کند. اما حتی با نگاهی گذرا به قرآن متوجه می شویم که بلقیس به عنوان پادشاه و مریم به عنوان بنده برگزیده در نگاه خداوند مطرح شده است. پس منعی برای برگزیده یا حاکم بودن در دید خدا وجود ندارد. در این صورت چگونه می توان رییس جمهور شدن زن را مخالف با مذهب و شریعت اعلام کرد؟ آقای صالحی نجف آبادی که روحانی ای سنتی اما بسیار خوش فکر است می گوید: "همه می توانند رییس جمهور شوند. زن مرد و خنثی "همچنین ایشان معتقدند که زنان می توانند قضاوت کنند . کتابی هم به نام قضاوت زن در اسلام دارند.

آقای رحمانی ،متشکرم که وقتتان را در اختیار ما گذاشتید.

ارسال به بالاترین ، توییتر ، فریندفید ، فیسبوک

در همين بخش :

دهمین دورۀ مراسم تندیس صدیقه دولت آبادی ۱۳۹۲

کارت پستال‌هایی به بهانه‌ی هشت مارس و به یاد همه‌ی مبارزین راه برابری

بیانیه بیش از 350 تن از مدافعان حقوق زنان به مناسبت روز جهانی زن؛ زنان هر روز فرودست‌تر می‌شوند

لباسی که برای تن ما دوخته اند! /اعظم بهرامی

چالش‌ها و چشم‌انداز فعالیت مدنی زنان

ديگر بخش ها :