کار کردن برای حقوق زنان مثل تراشیدن مجسمه ای از سنگ است

تابحال مقالات زیادی درباره ی مبارزات حقوقی زنان در مراکش نوشته یا به فارسی برگردانده شده است. آنچه این مقاله را خاص می کند، خصوصیت مطالعه موردی یا case study بودن آن است. این مقاله بسترهای اجتماعی، سیاسی و تاریخی را که زمینه ساز مبارزات زنان در مراکش شده است مورد توجه قرار داده و به طور کلی این مبارزه را در زمینه ی جامعه ی مراکشی مورد بررسی قرار می دهد.

نویسنده ی این مطالعه ی موردی دکتر ایمان غزاله است و آن را در سال 2000 برای مدرسه ی تابستانی "نوشتن مطالعات موردی" در مرکز زنان و سیاست عمومی در دانشگاه مینه سوتا تنظیم کرده است.
به علت طولانی بودن، مقاله را در چنین بخش تنظیم کرده ایم که به تدریج منتشر می شود.

نقش سازمانهای زنان در پیشبرد "برنامه ی ملی اقدام برای ادغام زنان در توسعه" [1] در مراکش – بخش اول
نویسنده: دکتر ایمان غزاله

" کار کردن برای حقوق زنان مثل تراشیدن مجسمه ای از سنگ است"
دامیه بن خویه

برنامه ی ملی اقدام برای ادغام زنان درتوسعه باعث شور و شوقی زیاد و بحث هایی مستمر در جامعه ی مراکش شد که خبر از بوجود آمدن شکافی عمیق در جامعه می داد. صدها هزار نفر در مخالفت و موافقت با برنامه ی دولت مراکش در زمینه ی اعطای امتیازات بیشتر به زنان در کازابلانکا و رباط به خیابانها ریختند. در حالی که این برنامه به محورهای آموزش زنان، بهداشت، اشتغال و حقوق سیاسی و قانونی توجه داشت، بحثهای ملی درباره ی آن بر موضوع اصلاح موادی خاص از قانون خانواده مراکش یا مدونه متمرکز بود.

برنامه ی ملی اقدام برای ادغام زنان در توسعه، در مارس 1999 و در هنگام بزرگداشت روز جهانی زن آغاز به کار کرد. این برنامه در راستای تعهدات بین المللی دولت مراکش نسبت به اعلامیه پکن در زمینه ی ایجاد استراتژی برای ادغام زنان در توسعه طراحی شده بود. برنامه با مشارکت چندین بخش دولتی، سازمانهای غیردولتی، فعالین زن و متخصصان مسائل زنان و با همکاری بانک جهانی طرحریزی شده بود. این برنامه بر مفاهیم و کلماتی همچون " برابری جنسیتی" تاکید داشت که به طور وسیعی در محافل فمینیستی و توسعه ای در دنیا به کار می رود اما مخالفان طرح شدیدا آن را مورد انتقاد قرار دادند.

رهبران فمینیست مراکشی تاکید می کردند که مراکش باید برای مطابقت با میثاق های بین المللی زنان و خانواده، که دولت به آنها به پیوسته بود، قانون ملی را مورد بازنگری قرار دهند. آنها بر جهانی بودن حقوق زنان و حقوق بشر و آرمان برابری میان زنان و مردان تاکید می کردند. اسلام گرایان با پیش فرضهای غربی موجود در برنامه مخالف بودند و نسبت به کنار گذاشته شدن از طرحریزی آن اعتراض می کردند. آنها می گفتند که برنامه از طریق ایجاد تغییرات در مدونه سعی در از بین بردن خانواده ی اسلامی دارد.

مدونه مجموعه ای از قوانین مربوط به روابط خویشاوندی و مشتق از شریعت و قرآن است و تا قبل از بازنگری در 1993 به طور کلی تحت تاثیر فقه مالکی قرار داشت.

بحث ملی درباره ی برنامه ی اقدام برای ادغام زنان در توسعه

سعید سعادی، وزیر امور خارجه و سرپرست برنامه، گفت که برنامه نمی توانسته نتیجه ای بهتر از بحثی که در آستانه ی قرن 21 در مراکش به راه افتاده است داشته باشد. عبدالرحمان الیوسفی، نخست وزیر مراکش اظهار داشت که دولت می خواهد برنامه ی اقدام پیش از اجرایی شدن مورد وفاق جامعه قرار گیرد.اما دولت، سازمانهای غیردولتی و کل جامعه که همگی در بحث ملی حاضر بودند، فاصله ی بسیار زیادی با وفاق داشتند!

همان طور که نقطه نظرات رهبران زنان و حرکت های اسلام گرا آشکار می شد، زنان و مردان مراکشی به سمت یکی از دو قطب، دیدگاه فمینیستی بین المللی یا دیدگاه اسلام گرا، جذب می شدند. رهبران فمینیست مانند لطیفه جبعبدی [2] ، رییس پیشین اتحادیه اقدام زنان [3] ، تاکید می کرد که بحث درباره ی قانون باید با هدف تطبیق مدونه با میثاق های بین المللی امضا شده توسط مراکش، باز نگه داشته می شد. بر طبق گفته های دامیه بی خویه، رییس انجمن مراکشی حقوق زنان [4] ، برنامه تنها نشان دهنده ی حداقلی از خواسته های سازمانهای زنان بوده است. امینه لمرینی، رییس انجمن دموکراتیک زنان مراکشی گفت که گروههای زنان قصد دارند تا زمانی که دولت برنامه ی اقدام را عملی نکند، بر فشار خود بیفزایند.

مخالفت با برنامه بر قصد آن برای تخریب اصول اسلامی متمرکز بود. جمیله مثاله، عضو انجمن ( اسلام گرای) احیای آگاهی زنان، بحث می کرد که برنامه ی اقدام با استفاده از ایدولوژی حقوق بشر و چتر محافظتی سازمان ملل، در جهت تخریب صراحت [5] اسلامی کوشش می کند. بسیمه الحقوی، دبیر کل همان سازمان هشدار داد که تلاش برنامه در جهت برابری جنسیتی، آزادی جنسی و ارائه ی تعاریف جایگزین از خانواده، با هدف پایمال کردن هویت اسلامی انجام می گیرد. از نظر او، این راه می توانست منتهی به منسوخ شدن متون حقوقی اسلامی و جایگزینی آنها توسط قوانین سازمان ملل شود. احمد الریسونی، رهبر حرکت اسلامی برای اتحاد و اصلاح، اظهار داشت که توسعه ی واقعی در این برنامه که هدف اصلی آن حمله به ارزشهای اسلامی و بنیان خانواده ی مراکشی است، نادیده گرفته شده است. او برنامه ی ملی اقدام را " پروژه ی برنامه ی غیرملی برای غربی کردن و وابستگی" نامید.

شکاف عمیق میان رهبران زنان و گروههای اسلامی در راهپیمایی های عظیم رقابتی که در 12 مارس 2000 انجام شد، آشکار گردید. در پایتخت، رباط، بیش از 60 ان جی اوی زنان، چندین سازمان حقوق بشری، حداقل 6 وزیر و بین 300 هزار تا 1 ملیون نفر در حمایت از برنامه تظاهرات کردند وشعار " نه به ارتجاع" سردادند. حمایت کنندگان از برنامه از دولت می خواستند تا اقدامات لازم در جهت احقاق حقوق زنان، گسترش برابری جنسیتی، مبارزه با خشونت و تبعیض علیه زنان و بهبود وضعیت زنان را انجام دهد. سازماندهی این تظاهرات توسط یک کمیته ی ملی که خود جزیی از حرکت جهانی زنان [6] بود، صورت گرفته بود [7] اعضای کمیته را نمایندگانی از ان جی او های زنان، حقوق بشر و دیگر ان جی او ها و چندین سندیکا تشکیل می دادند. کمیته در بیانیه خود بر این نکته تاکید کرد که مراکش از نظر شاخصهای بین المللی توسعه جایگاه 125 ام را در جهان به خود اختصاص داده است. کمیته همچنینی بر جایگاه پر مخاطره زنان مراکشی در زمینه ی بیسوادی، مرگ و میر در هنگام زایمان و خشونت جنسی، فیزیکی و قانونی تاکید کرد. نمایندگانی از ان جی او های منطقه ای و بین المللی نیز در این تظاهرات شرکت کردند. الهام بلحاج از سازمان تونسی زنان دموکراتیک گفت که تظاهرات زنان مراکشی، تظاهرات تمامی زنان کشورهای عربی است چون همه ی آنان نبرد و سرنوشتی مشترک دارند.

در کازابلانکا،پایتخت اقتصادی، بین 600 هزار تا 1 ملیون نفر بر علیه برنامه تظاهرات کردند. زنان و مردان که در صفهایی جداگانه راه می رفتند، شعار " ما از اسلام با روح و جسممان دفاع می کنیم" و " مردان و زنان در نزد خدا برابرند" سر دادند. رهبران تظاهرات عقاید وارداتی از خارج را محکوم کرده و اعلام کردند که خواستار ادغام راستین زنان در توسعه و نه غربی شدن هستند. آنها خواستار استخراج حقوق زنان از اسلام شدند و گفتند " ما باید راه حلها را در دین و فرهنگ خودمان بیابیم" تظاهرات کازابلانکا را انجمن دفاع از خانواده ی مراکشی ترتیب داده بود. این انجمن در نوامبر 1999 و به طور خاص برای مخالفت با برنامه و با ائتلاف چندین حزب سیاسی و گروه مذهبی تشکیل شد.

انجمن دفاع از خانواده ی مراکشی دلیل تظاهرات را " دفاع از مقام زنان در کشور مسلمان مان، دفاع از خواسته های آنان در چارچوب شریعت اسلامی و کمک به آنان در مقابله با جریانات رایج الحادی" عنوان کرده بود.سازماندهندگان تظاهرات می گفتند که میثاق های بین المللی در زمینه شرایط زنان و خانواده، که برنامه از آنها پشتیبانی می کرد، شرایط خاص مراکش را مورد توجه قرار نداده اند. آنها پیشنهادات اصلی را که در زمینه ی اصلاح مدونه مطرح شده بود از جمله معاف کردن زنان از حضور ولی در هنگام عقد و برچیدن طلاق خودبخودی توسط شوهران در دادگاهها، محکوم کردند. آنها همچنین با منع چندهمسری و تقسیم برابر ثروت و اموال میان زن و مرد در صورت وقوع طلاق، مخالف بودند. مخالفان برنامه همچنین با فروش وسیع محافظ کننده ها ( وسائل پیشگیری) که به اعتقاد آنان باعث رواج بی اخلاقی می شد، اعتراض داشتند. در کل آنها اعتقاد داشتند که برنامه با ارزشهای اسلامی در تضاد است.

با توجه به تمامی جدال هایی که حول محور برنامه ی اقدام وجود داشت، چشم اندازهای تبدیل آن از پروژه به سیاست چگونه بود؟ برای فهم امکانات موجود برای نهادینه کردن برنامه ی ملی اقدام، لازم است که محیط سیاسی بزرگتری را که سازمانهای زنان در آن اقدامات ترویجی و نقش خود در پیشبرد برنامه را ایفا می کردند، بشناسیم. همچنین لازم است که نگاهی به ابعاد بین المللی مبارزه برای احقاق حقوق زنان، عکس العمل دولت مراکش نسبت به برنامه و مخالفتهای انجام گرفته با پروژه توسط اسلام گرایان و دیگر نیروهای اجتماعی، بیندازیم.

The National Plan of Action To Integrate Women in Development
Beijing
Latifa Jbabdi
Union of Feminine Action
Moroccan Association for Women’s Right
Specificity
World March of Women
این گروه ( حرکت جهانی زنان) در ایران نیز فعال بوده و نمایندگانی دارد. برای اطلاعات بیشتر با آدرس ایمیل wmw.iran@gmail.com تماس بگیرید.

يادداشت

[1] The National Plan of Action To Integrate Women in Development

[2] Latifa Jbabdi

[3] Union of Feminine Action

[4] Moroccan Association for Women’s Right

[5] Specificity

[6] World March of Women

[7] این گروه ( حرکت جهانی زنان) در ایران نیز فعال بوده و نمایندگانی دارد. برای اطلاعات بیشتر با آدرس ایمیل wmw.iran@gmail.com تماس بگیرید.