از هشت مارس تا هشت مارس / مروری بر برگزاری مراسم هشت مارس در ایران، از نود سال پیش تاکنون

روز جهانی زن در راه است و در بیشتر کشورهای دنیا این روز با تاکید بر ابعاد سیاسی و اجتماعی حقوق زنان و یا به دور از این وجه و به شکل جشن و حمایت عاطفی زنان، در قالب مراسم و برنامه های متعددی اجرا خواهد شد. اما برگزاری این مراسم در ایران با تاثیر از فضای سیاسی کشور، همواره فراز و نشیب های فراوانی داشته است.

هشت مارس در ایران ، از ابتدا تا انقلاب 57

سال 1300 اولین مراسم هشت مارس در ایران برپا شد که میتوان این اتفاق را تاثیر گرفته از تحولات رخ داده در حقوق زنان در کشورهای دیگر دانست. در آن سال "جمعیت پیک سعادت نسوان" برای نحستین بار این روز را در رشت جشن گرفت. این جمعیت پس از تشکیل نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در بندر انزلی، نوسط برخی از زنان رشت تاسیس شد.

اما با آغاز دوران حکومت رضاخان و وابسته شدن سازمان ها و تشکل های مستقل، برگزاری این مراسم در منازل شخصی روشنفکران ادامه یافت. پس از سقوط رضاخان با تاسیس "تشکیلات زنان ایران" این روز بیشتر بصورت شعرخوانی، گردش جمعی و خاطره و مقاله نویسی و ... پاس داشته میشد و این روال تا کودتای 28 مرداد سال 32 ادامه داشت. پس از منحل شدن احزاب سیاسی پس از کودتا، جمعیت های زنان نیز منحل شد و بدین ترتیب عملا مراسم هشت مارس در طول دوران حکومت محمدرضا شاه برگزار نشد.

مراسم اعتراضی روز جهانی زن سال 57

پس از پیروزی انقلاب مشروطه در ایران، محرومیت زنان از حق رای تجربه تلخی بود که روزهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به صورتی دیگر تکرار شد. هفت اسفند (27 فوری 1979) لغو قانون حمایت از خانواده، یازده اسفند 57 (2 مارس 1979) منع قضاوت زنان و پانزده اسفند (6 مارس 1979) حجاب اجباری، قوانینی بودند که موجبات اعتراضات گسترده زنان را برانگیخت.

ناگفته نماند در آن بحبوحه شبکه تلویزیونی ایران که ریاست آن بر عهده صادق قطب زاده بود، روز هشت مارس را یک سنت غربی نامید که به زودی با روز اسلامی مرتبط جایگزین خواهد شد.

همزمانی صدور این قوانین با ایام گرامیداشت روز جهانی زن در روزهای ملتهب پس از پیروزی انقلاب، مراسم هشت مارس آن سال را به مجالی برای ابراز اعتراض زنان تبدیل کرد که این اعتراض با برخورد موافقان فرامین اعلام شده، روبرو گردید. در آن روز زنان شعار میدادند: "چادر اجباری نمیخواهیم"، "با استبداد مخالفیم" و موافقان با شعارهای "یا روسری، یا توسری" و "مرگ بر ارثیه رضا کچل" به مقابله پرداختند. در آن روز همچنین تجمعی برابر کاخ دادگستری شکل گرفت که هما ناطق، تاریخ شناس معاصر به سخنرانی پرداخت و تاکید کرد ما با حجاب مخالف نیستیم بلکه با تحمیل آن مخالفیم.

در همین اثنا حجت الاسلام اشراقی، داماد امام خمینی در مصاحبه ای با کیهان یادآور شد: «باید حجاب رعایت شود و قوانین اسلامی مو به مو اجرا گردد و در همه مؤسسات و دانشگاه‌ها به این موضوع توجه شود. اما باید در نظر داشت که حجاب به معنای چادر نیست. همین قدر که موها و اندام خانم‌ها پوشانده شود و لباس آبرومند باشد، حالا به هر شکلی مهم نیست. چادر چیز متعارفی است و بسیار خوب است. اما به خاطر طرز کار و نوع کار خانم‌ها شاید گاهی پوشاندن بدن و مو به طریق دیگر هم حجاب باشد، حرفی نیست. باید طبق نظر مبارک امام، حجاب اسلامی در سطح کشور توسط خانم‌ها با اشتیاق اجرا شود ... در مورد اقلیت‌های مذهبی همیشه نظر مبارک امام این بوده که آنها از هر حیث مورد احترام و حمایت باشند. اما اگر خانم‌های اقلیت‌های مذهبی هم رعایت حجاب اسلامی را بکنند چه بهتر». (کیهان ۱۷ اسفند ۵۷ شماره ۱۰۶۵۶)

و بدین ترتیب اولین هشت مارس پس از پیروزی انقلاب اسلامی سرآغاز اعتراضاتی شد که به شهرهای دیگر نیز کشیده شد. سال بعد نیز مراسمی از سوی سازمانهای زنان فعال برگزار شد که البته تا سالها برپایی هشت مارس در ایران از حالت علنی خارج شد تا دوران اصلاحات.

این اعتراضات پس از چندی خاموش و قوانین تازه رسما در کشور اجرا شد. در واقع معترضین در آن زمان از سوی توده زنان بطور کامل حمایت نشدند چرا که آنها اساسا حجاب را براحتی می پذیرفتند، از طرفی اهمیت لغو قانون حمایت از خانواده و نیز منع قضاوت زنان و تغییراتی از این دست را در زندگی روزمره شان احساس نمی کردند.

پس از انقلاب 57

دهه شصت

پس از انقلاب سیر تحولات و فعالیت های مدنی در ایران روندی ناهمگون داشته است که طبیعتا برپایی مراسم هشت مارس نیز همچون دیگر گردهمایی های مدنی و سیاسی، تحت تاثیر شرایط پر فراز و نشیب این سه دهه بود.

دهه شصت را می توان دوره سکوت و رکود کامل جنبش زنان دانست. این دهه تلفیقی از تثبیت نظام نوپا، جنگ و مهاجرت بود، بطوری که حتی جنبش، حیات محفلی بارزی هم نداشت. پس از جنگ به تدریج محافل زنان شکل گرفت که شاهنامه خوانی، شعر و از این دست فعالیت های بهانه گردهمایی فعالان بود. اما بطور دقیق این محافل نه در دهه شصت که در دهه هفتاد شکل گرفتند.

تنها شاخصه این دهه را میتوان انتشار مجله "نیمه دیگر" دانست. "نیمه دیگر" نخستین نشریه فمینیستی فارسی زبان پس از انقلاب بود که به همت فعالانی از جمله افسانه نجم آبادی، پروین پایدار، نیره توحیدی و ... منتشر می شد و به طور مستقیم به طرح مسائل زنان میپرداخت.

بدین ترتیب هشت مارس در تمام آن سالها در خانه های فعالان و روشنفکران حوزه حقوق زنان گرامی داشته م یشد و این روند تا آغاز دوران اصلاحات ادامه داشت. این زمان بود که جنبش زنان پس از سالها انزوا نفس تازه ای گرفت و در سال 1378 برای نخستین بار پس از انقلاب با برگزاری مراسم هشت مارس به حوزه عمومی بازگشت.

دوران اصلاحات، بهار دوباره جنبش

سال 1378 نوشین احمدی خراسانی از فعالان برجسته جنبش زنان، پیشگام در دعوت از زنان برای برگزاری عمومی مراسم هشت مارس شد. و بدین ترتیب اولین مراسم علنی و عمومی پس از انقلاب در ساختمان شهر کتاب برگزار شد که با استقبال بی نظیر روبرو شد. سال های بعد نیز مراسم های مفصل و منتوعی در مکانهای عمومی برپا شد و حتی این مراسم به برخی از شهرستانها نیز کشیده شد. سرانجام در سال 1381 برای نخستین بار زنان در فضای باز شهری و به صورت اعتراضی این روز را گرامی داشتند. این روز تا پایان دوران اصلاحات به صورتهای مختلف در قالب برپایی تجمع، نمایشگاه، سمینار، جلسات آموزشی و ... گرامی داشته شد. در سال پایانی نیز در خلال بزرگداشت روز جهانی زن، کتابخانه صدیقه دولت آبادی از سوی مرکز فرهنگی زنان افتتاح شد.

سالهای اخیر

اما با آغاز دولت نهم، موج تازه و کم سابقه ای از سرکوب، دامان جنبش های مدنی و صنفی را گرفت که در این میان جنبش زنان نیز روزهای سختی را تجربه کرد و تا کنون نیز ادامه دارد. سال اول که به دعوت تشکل های زنان تجمعی در پارک دانشجوبرنامه ریزی شده بود ، تنها پس از دقایقی به خشونت کشیده شد. سال 1385 نیز، با دستگیری 33 تن از فعالان زن در مقابل دادگاه انقلاب به استقبال هشتم مارس رفتند و این بازداشت جمعی یک هفته طول کشید. همچنین تهدیدهایی برای ممانعت از برگزاری مراسم جایزه کتاب دولت آبادی، صورت گرفت که همه این اقدامات در جهت سرکوب و ارعاب زنان طرح ریزی شده بود. و به این ترتیب بود که بار دیگر مراسم هشت مارس به خانه بازگشت!

اما این بار روح بیدار جنبش، زیر فشار نهادهای امنیتی بازهم نفس می کشید و با وجود لغو برنامه ها و نیز تهدید و ارعاب، جلسات و کنفرانس هایی ترتیب داده می شد که از دل همین جلسات، طرح «همگرایی بخشی از جنبش زنان برای طرح مطالبات در انتخابات 88 » نیز شکل گرفت و زنان در جلسه ای به تشریح این برنامه محوری جنبش پرداختند.

انتخابات پرمناقشه 88 و حاکم شدن فضای امنیتی شدید، بر سر جنبش زنان نیز سایه انداخت و بازداشت های گسترده، صدور احکام بی سابقه و بعضی اجرای احکام از یک سو، و مهاجرت های خواسته و ناخواسته از سوی دیگر بر برنامه های عملی این جنبش، از جمله برگزاری "روز جهانی زن" تاثیر گذاشت.

منابع:

زنان زیر سایه پدرخوانده ها – نوشین احمدی خراسانی

حکایت ۸۷ سال برگزاری هشتم مارس در ایران- منصوره شجاعی

80 سال هشت مارس ایرانی – زینب پیغمبرزاده

شکواییه 8 مارس، پاسخی به روایت تاریخ - طلعت تقی نیا

کانون زنان ایرانی