زنان سرپرست خانوار،واقعیتی مغفول مانده در پرده های مردسالارانه / مهرداد فلاحی

«من مریم.ت 27 ساله هستم. 5 سال پیش با مدیر کارخونه ریسندگی و بافندگی اطراف کرج ازدواج کردم به دلیل مشکلات اقتصادی. این ازدواج به منزله ی کمک به خانوادم بود. شوهرم 28 سال از خودم بزرگتر بود و ازدواجم طوفانی از مشکلات رو به همراه داشت.

همسرم مردی عصبی ومعتاد بود که همیشه در حال فریاد کشیدن و ضرب و شتم کارگرها و حتی خود من بود. این رفتار ها روز به روز بدتر میشد تا اینکه اولین بچم به دنیا اومد بعد 1 ساله شدن پسرم علی این مرد حتی بچم رو هم مورد آزار و اذیت قرار میداد و زندگی رو برای من و خانواده ام جهنم کرد. بعد چند ماه منو از خونه بیرون کرد؛ و بعد اینکه متوجه رابطه ی نامشروع اون با 7 نفر از کارگر های این کارخونه شدم منو طلاق داد و از آن پس چاره ای نداشتم جز گل فروشی سر چهار راه ها و کار کردن تو بهزیستی استان مازندران. اما این خرج کفاف زندگی ام رو نمیداد. به جایی رسیدم که پدر پیرم خرج عمل قلبش رو نداشت و روز به روز آب شدنش رو میدیدم . پنج ماه پیش شوهرم به منزل مادرم اومد و به زور خواست منو با خودش ببره خونه و تا حد مرگ بچه ی معصومم رو زد. من هم چاره ای نداشتم جز اینکه باهاش برگردم خونه. یک بار دیگه بخاطر آزار و اذیت هاش به خونه پدرم رفتم اما بعد از چند روز شوهرم دوباره آمد. خیلی عصبانی بود اینبار حتی به مادر و پدر مریضم هم رحم نکرد و آنها را نیز به باد کتک گرفت. صورت خونین مادرم رو دیدم و نفس نفس های پدر پیرم مثل خنجر توی گلوم بود. تا حالا چند بار تصمیم گرفتم این مرد رو بکشم و پولش رو به خانواده ام بدم تا شر این آدم را از زندگی یک جمعی راحت کنم اما نمی دانم چرا هردفعه که اومدم این کار را انجام بدم یک جورایی نتوانستم . بالاخره احساس کردم که زندگی به این شکل برام غیر ممکن شده. تصمیم گرفتم با پسرم از آن شهر فرار کنم و بجایی برم که دست شوهرم بهم نرسد و نتونه پیدام کنه. بقول معروف الان سرپرست خانواده من هستم. سعی می کنم با کارگری و نظافت منازل مسکونی امرار معاش کنم. وقتی می بینم که زنان سرپرست خانواری هستندکه وضعیتی بدتر از من دارن مشکلات خودم را فراموش می کنم.»

زندگی مریم و مشکلاتی که با آن روبه رو بود مرا واداشت به بررسی اجمالی وضعیت زنان سرپرست خانوار در ایران بپردازم و ببینیم وضعیت زنانی از جنس مریم در کشور ما چگونه است.

طبق تعریف، زنان سرپرست خانوار به کسانی اطلاق می شودکه بیوه یا مطلقه باشند، اعم از زنانی که پس از طلاق به تنهایی زندگی می کنند و یا به خانه پدری بازگشته ولی خود امرار معاش می نمایند. همچنین همسران مردان معتاد، مردان زندانی، مردان بیکار، مردان مهاجر، مردانی که در نظام وظیفه مشغول خدمت هستند ، مردان از کارافتاده و سالمند و نیز زنان و دختران خود سرپرست در زمره زنان سرپرست خانوار محسوب می شوند.)بررسی آمارها ومشکلات زنان سرپرست خانوار)

بر اساس سرشماری سال 1385 ، 16میلیون 532 هزار خانوار در کشور وجود دارد که از این تعداد 641 هزار خانوار توسط زنان سرپرستی می گردد یعنی چیزی حدود 4/9 درصد کل خانوار ها. این در صد در سال 75 برابر 4/8 بوده است. رشد خانوار های زن سرپرست از سال 75 تا 85 برابر 58درصد بوده است درصورتی که رشد خانوار های مرد سرپرست 35درصد اعلام شده است. آمار های نشان می دهد که سالانه 60 هزار نفر به جمعیت زنان سرپرست خانوار اضافه می شوند.(همان)

گفته میشود وظیفه ساماندهی زنان سرپرست خانوار با سازمان بهزیستی است. براساس گزارشات سازمان بهزیستی درحال حاضر وفقط 147 هزار زن سرپرست خانوار تحت پوشش آن نهاد می باشند و تقریبا حدود 500هزار زن سرپرست خانوار در کشور بی متولی باقی می مانند. براساس تحقیقات انجام شده توسط آن سازمان اضطراب و نا امنی بیشترین دغدغه زنان سرپرست خانوار نسبت به آینده خود و فرزندانشان بوده است. و این زنان زمان بیشتری را صرف کار می کنند و به معنای دیگر، این باعث ایجاد فقر زمانی و بی توجهی به جنبه های فرهنگی ، آموزشی و تربیت کودکان می شود. (پایگاه اطلاع رسانی دفتر مطالعالت و تحقیقات زنان)

تحقیقات دیگری حاکی از آن است که زنان سرپرست خانوار فرصت دستیابی به شغل مناسب تر را کمتر از دیگران در اختیار دارند و سهم بیشتری از مشاغلی که در اختیار دارند مشاغل پاره وقت و نیمه وقت است که در نهایت عدم ثبات شغلی ، کمی درآمد را نیز به دنبال دارد.

همچنین تحقیقات صورت گرفته درخصوص کمک های سازمانهای حمایتی از این خانواده ها نشان می دهد، هرچند میزان کمک ها در حدی بوده است که شرایط رفاهی و اقتصادی نسبتاً مطلوبی را برای این خانوارها به وجود آورده اند، ولی فقدان توجه کافی این برنامه ها به ارتقاء توانمندی خانوار و اعضای آن در کنار مشکلات عاطفی، روانی و اجتماعی خاص این خانوارها سبب پیداش احساس عدم امنیت و بی ثباتی در آنان شده است.

اگرچه براساس قانون تامین کودکان و زنان بی سرپرست، موادی برای حمایت از کودکان و زنان بی سرپرست وجود دارداما همین قوانین موجود نیز، اگر حتی به بهترین شکل آن اجرا شود، از مشکل زنان بی سرپرست و سرپرست خانوار در کشورنمی کاهد.اگر حمایت از زنان سرپرست خانوار حمایت مالی معنی شود، ً می توان به این نکته اشاره داشت که تخصیص مبلغ 60هزارتومان در ماه برای این خانوارها در شرایط کنونی به هیچ وجه پاسخگویی مشکلات و معضلات آنها در کشور نمی باشد اگرچه برخی کارشناسان این رقم را 35 هزار تومان اعلام نموده اند.

قوانین حقوقی نیز بر وضعیت زنان سرپرست خانوار تاثیرگذار است. تا زمانی که در قوانین مدنی ما، مرد به عنوان سرپرست خانوار و نان آور تعریف می شود نقش زن حتی به عنوان سرپرست خانوار نادیده می ماند و حتی اگر بخواهیم با همین گفتمان مردسالارانه موجود در جامعه، موقعیت زن سرپرست خانوار را ببنیم باید بگوییم « با او مثل مرد رفتار نمی شود!»، کاستی های قانون در این زمینه کم نیست . برای نمونه قانون دیه. حقوق دانان اسلامی چنین استدلال نمود اند که در اسلام مردموظف به تأمین نیازمندی ها و حوایج مادی و اقتصادی اعضایخانواده می باشد و لذا بخاطر تأثیر گذاری او در شرایط اقتصادی خانواده و جلوگیری از آسیب وارده به کانون خانواده در هنگام بروز حادثه منجر به مرگ او قانون برای او دیه ای معادل دو برابر دیه یک زن را در نظر گرفته است.

نکته قابل توجه این است، حال خانواده های زن سرپرست که تعداد قابل توجهی از جامعه ما را تشکیل می دهند و سالانه حدود 60هزار نفر به آنها اضافه می شود و از طرفی همان نقش اقتصادی را که مرد در خانواده ایفا می کند بر عهده دارند در صورت بروز حوادث منجر به مرگ از دیه مشابه یک مرد در همان شرایط وحتی شرایط پایین تر از لحاظ اقتصادی و اجتماعی بخوردار نمی باشند و طبیعتاً تبعات دوچندانی دامن خانواده زنان سر پرست خانواده را فرا خواهد گرفت. این امر بطور طبیعی احساس ناعدالتی را در جامعه گسترش داده و باعث بروز خواهد گردید

متاسفانه با گذشت زمان بیشتر و بیشتر شاهد افزایش تعداد زنان سرپرست خانوار از یک سو و نادیده ماندن حقوق این بخش رو به گسترش زنان مواجه می شویم. ایجاد تسهیلاتی برای آموزش و اشتغال زنان سرپرست خانوار و بازنگری حقوقی در تعریف سرپرست خانوار در قوانین از جمله ضرورت هایی است که مغفول مانده است.

منابع:
1. بررسی آمارها ومشکلات زنان سرپرست خانوار،21/4/90، پایگاه اطلاع رسانی سلامت،( forum.iransalamat.com)

2- پایگاه اطلاع رسانی دفتر مطالعالت و تحقیقات زنان، (ebtekarnews.com)

3. پایگاه اطلاع رسانی سلامت ( forum.iransalamat.com) نوامبر 2010

4. قانون تأمین کودکان و زنان بی سرپرست مصوب سال 24/8/1371

5- گفتگوی مسئول سازمان بهزیستی کل کشور در برنامه تهران بیست صدا و سیما مورخ 27/4/90
6- علاسوند، فریبا. حقوق زنان برابری یا نابرابری (پاسخ به شبهات مسائل زنان)