تصاویری از حضور بهاره هدایت در جنبش زنان

بیش از هفده روز از بازداشت غیرمترقبه بهاره هدایت در منزل مسکونی اش می گذرد. این فعال جنبش زنان و دانشجویی برای سومین بار طی سه سال گذشته دستگیر شده است. در روزهایی که در زندان به سر می برد گفتن و شنیدن از اقدامات او، شکافتن ابعاد فعالیتش در عرصه جامعه مدنی است.

بهاره هدایت کیست؟ او چه نقشی در جنبش زنان ایفا نموده؟ نگاه فعالان زن به حضور وی در حوزه زنان چگونه است؟ اینها سوالاتی است که در این گزارش در پی پاسخگویی به آنها هستیم. از همین رو نظر فعالان زن را در مورد بهاره جویا شدیم و به بررسی مصاحبه های وی و برخی از مقالاتی که در مورد او نوشته شده، پرداختیم.

22 خرداد، سرآغاز شناخت و حرکت

تصویر صحنه بازداشت بهاره در میدان هفت تیر هیچ گاه از خاطره ها پاک نمی شود؛ بهاره شال و مانتویی قهوه ای رنگ به تن دارد و دوستش، سمیرا صدری دور کمر او را گرفته و می کشد... مأموران باتوم به دست آنها را محاصره کرده و با خود می برند...
با اعضای جنبش زنان که صحبت می کنم آنها از نخستین برخوردشان با بهاره در میدان هفت تیر یاد می کنند: برای انجام مصاحبه ای کوتاه با همین موضوع به سراغ محبوبه حسن زاده و ناهید کشاورز می روم. محبوبه حسین زاده می گوید: «با بهاره هدایت پس از دستگیری اش در تجمع 22 خرداد میدان هفت تیر آشنا شدم. بهاره در تجمعی که برای اعتراض به قانون تبعیض آمیز علیه زنان برگزار شده بود، شرکت و دستگیر شد ولی بعد از آزادی اش بلافاصله به فعالیت های خودش ادامه داد به طوری که در مراسم های مختلفی که برای آزادی مهندس موسوی برگزار می شد، به صورت فعال حضور داشت.»

ناهید کشاورز نیز نام بهاره را در میان بازداشت شدگان 22 خرداد شنیده و بعد در جلسه های کمپین بیشتر با او آشنا شده است.

اما بهاره نیز در مقاله ای تحت عنوان «تجمع زنان و مسائل پیش رو» پس از 22 خرداد 85 می نویسد: «نتیجه تجمع 22 خرداد چه شد؟ بعد از سالها جمهوری اسلامی به طور علنی اقدام به دستگیری گسترده زنان و دختران دانشجو کرد. چنین پرداخت هزینه ای بابت مقاومت و اعتراض مدنی به قوانین و فرهنگ مردسالار، جنبش زنان را از انگ ضعیفی و ناتوانی مبرا کرد و اثبات شد که چنبش زنان نیز در صورت لزوم، آگاهانه قابلیت پرداخت این دست هزینه ها را نیز دارد.»

شاید نقطه کلیدی در سخنان محبوبه حسین زاده نهفته باشد آنجا که می گوید: «او بعد از آزدای اش بلافاصله به فعالیت های خود ادامه داد.»

اولین بازداشت راه را برای بهاره مسدود نکرد بلکه سرآغازی برای حرکت وی شد. دبیر کمیسیون زنان تحکیم حالا شناخته شده بود اما شاید هنوز کمیسیونی با تعریف مشخص فعالیت ها و حوزه کاری شکل نگرفته بود.

مهرانگیز کار در مقاله ای در مورد شکل گیری کمیسیون زنان تحکیم می نویسد:«اسفند 84 بود، اعلام شد شورای عمومی دفتر تحکیم وحدت بنا به پیشنهاد سه دانشگاه با شکل گیری کمیسیون دفاع از حقوق زنان دفتر تحکیم موافقت کرده. هدف از تشکیل کمیسیون پیگیری مطالبات بخش عظیمی از جامعه دانشگاهی و پیوند بهتر جنبش دانشجویی با جنبش زنان است.»

بال دیگری برای پرواز

نشست انتخاباتی سالانه دفتر تحکیم وحدت است. نمایندگان دانشجویی این اتحادیه دانشگاه های سراسری کشور، در حال صحبت با هم هستند. از روزهای قبل نام بهاره هدایت، دبیر کمیسیون زنان به عنوان کاندیدا شورای مرکزی بر سر زبان ها افتاده. بهاره در میان جمع می رود و می آید. می گویند تحکیم بعد از 10 سال تصمیم دارد دختری را وارد شورای مرکزی کند. آیا بهاره انتخاب می شود؟ آیا تحکیم که به داشتن ساختاری مردانه شهرت دارد به دختری رأی می دهد؟

مصاحبه گر رادیو آلمان در گفتگویی با بهاره پس از پایان این نشست به وی تبریک می گوید.... بهاره لبخندی زده و تشکر می کند. او انتخاب شده است. نه به عنوان دختری در مجموعه تحکیم که صرفا نمایش به مشارکت طلبیدن زنان در ساختار مردسالارانه آن باشد بلکه برای اینکه همچون دیگر همراهانش اثر گذار و متحول کننده ظاهر شود. بهاره هدایت برای عمل به اعتقادات برابری خواهانه اش، پیشبرد اهداف کمیسیون و حفظ مجموعه دانشجویی تحکیم که هر روز با تهدیدات جدیدی روبرو است، به بال دیگری غیر از دبیری کمیسیون برای پرواز نیاز داشت. او باید از جایگاهی برخوردار می شد تا بتواند دغدغه دختران دانشجو را در چشمان کورجنس جامعه مردسالار بنمایاند و یا شاید الگویی می شد برای دختران دانشجو تا وارد فعالیت های دانشجویی و سیاسی شوند.

البته نباید از این موضوع غافل شد که شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه و میزان حضور دختران در دانشگاه ها نیازمند حضور پر رنگ تر آنان در مجموعه های دانشجویی است.11 سال پیش که فاطمه حقیقت جو به شورای مرکزی تحکیم می رفت جریان های مختلف زنان بسیار کمتر از این فعال بودند. از فشار ساختاری بیرون از یک مجموعه به عنوان یکی از عوامل تغییر و اصلاح بر اذهان شکل دهندگان آن نباید درگذشت. زنان در جامعه و دانشگاه بسیار بیشتر از گذشته وارد شده اند پس در همه جا با طرح گزینه های مناسب، خواهان اصلاح ساختارهای کلیشه ای هستند.

بهاره در میان جنبش زنان

در نشست های کمپین بهاره را می بینم. در برنامه ای که مجری یکی از پانل های آن هستم و موضوع آن «ارتباط کمپین با جنبش های دیگر و احزاب» است، بهاره نیز حضور دارد و مقاله ای در همین خصوص را می خواند: « باید جبهه گسترده ای از شمالی ترین راس هرم اجتماع تا کف آن را تشکیل دهیم. مطالبات، مواضع و پیشنهادات ما اینک در دست ماست و کمپین موظف شده است پیام مطالبات ما را به همه حتی احزاب و سیاسیون برساند. در شرایط متعادل تر و مطلوب تر سیاسی و اقتصادی که ایجاد آن نه برعهده کمپین و نه هدف آن است، می توان از چنین رابطه ای برای قانونی کردن مطالبات خود بهره ببریم.»
دیگر پس از آن حضور فعالان زن در نشست های تحکیم به امری بدیهی تبدیل می شود. بهاره در میان جمع های کوچک و بزرگ جنبش زنان حضور می یابد و از دانشجویان می گوید.

محبوبه حسین زاده در مورد فعالیت های بهاره توضیح می دهد: «بهاره در همان حال که به عنوان فعال دانشجویی به فعالیت هایش ادامه می داد تلاش می کرد تا دانشجویان دختر را نسبت به تبعیض های قانونی علیه زنان آگاه و حساس کند. بهاره وقتی دبیر کمیسیون زنان شد، بیشتر به این مسئله پرداخت و مسائل زنان را از این طریق دنبال می کرد.» اما ناهید کشاورز معتقد است: «بهاره توانسته بافت مردسالار یا بی توجه به مسائل زنان تحکیم را تغییر دهد و با تلاش برای ایجاد کمیسیون زنان در واقع سعی کرده ساختارهای جنبش دانشجویی را فمینیزه کند.»

الگویی برای نسل جدید فعالین دانشجویی

حضور بهاره نه تنها به عنوان یک دختر بلکه به عنوان تصمیم گیرنده در شورای مرکزی تحکیم چنان مثمر ثمر بود که امروز به الگویی برای فعالین دانشجویی مبدل شده است.

ناهید کشاورز در مقاله ای پس از بازداشت بهاره در 18 تیر 86 از بهاره هدایت به عنوان «سمبل فمینیزه کردن جنبش دانشجویی» نام می برد. او توضیح می دهد که «زنان در طول مبارزه مشترک با همکاران مرد برای آزادی و عدالت، در روند مبارزه، از نگاه مردسالارانه همکاران مرد و نیز ساخت مرد محور سازمان های دانشجویی خسته شده و به این نتیجه رسیده اند که باید انجمن های مستقل شکل دهند اما بهاره به عنوان فعال دانشجویی از آن دست دانشجویانی ست که هنگامی که با ساخت و ذهنیت بیشتر مردانه تشکل های دانشجویی (به ویژه تحکیم) روبرو می شود، چاره را نه در گریز از مبارزه ای که به گفته خودش پاسداری از حیات جامعه مدنی است، که در ایستادگی و تلاش برای تغییر ذهنیت و عمل همرزمانش می داند.»

پروین اردلان نیز در دیدار جمعی از اعضای جنبش زنان و کمیسیون با خانواده بهاره هدایت در هفته گذشته و پس از بازداشت سوم وی با الگو دانستن بهاره، او را موفقیتی برای جنبش های مدنی می نامد و از بهاره و اعضای کمیسیون زنانی می گوید که به عنوان فعالین دانشجویی با نگاه جنسیتی با تبعیض مقابله می کنند.

این نگاه جنسیتی موضوعی است که بهاره هدایت در مصاحبه اش با زنستان نیز به آن اشاره می کند: «هرچقدر در بچه های خودمان (تحکیم) عمیق تر می شویم می بینیم که مساله زنان هنوز میان آنها جا نیفتاده است. صحبت مسایل زنان که می شود، عده ای به این مسایل معتقدند و یک عده دیگر نیز با یک حالت کلیشه ای و سمبلیک که حالا مد شده است از جنبش زنان گفت، خوب ما هم می گوییم برخورد می کنند و یک عده دیگری نیز مشخصا معترض هستند و اعتقاد دارند که دفتر تحکیم وحدت حالا همه سابقه اش را روی مسایل سیاسی گذاشته است و اگر وارد وادی های دیگر نشویم بهتر است.»

نوشین احمدی در مقاله ای پس از دستگیری او در 18 تیر 86 در تحصن اعضای شورا مرکزی تحکیم، بهاره هدایت را مدلی قابل اتکا برای نسل جدید می خواند و می نویسد:«این دختر جوان سرزمین من، نه «شورشی» است و نه «انقلابی»، و نه کنش هایش بر اساس «واکنش»های ناخودآگاه بنا شده است، او دختر جوانی است نه از آن «مدل» های کلیشه ای جنسی و نه از آن «دختران توسری خور»، او دختری از نسل جدید جنبش زنان (نسل پنجمی ها) است که آرمان خواهی اندیشمندانه و قانون مدارانه اش می تواند مدلی مناسب و دست یافتنی برای دختران امروز ایران باشد. سبک و مدل زندگی دخترانی مانند بهاره هدایت، مدلی است که شیوه نوین زندگی به همراه هویتی بالنده را برای دختران نسل جوان ایران به نمایش می گذارد، شیوه زندگی حق طلبانه ای که نه تنها آینده خودش بلکه جامعه اش را می تواند به افق های جدید معنایی و زندگی عادلانه تری رهنمون شود.

او دختری مدرن، آگاه و خودساخته است که تحصیلات عالیه را طی کرده، شاغل و مستقل است، به توانایی فردی خود، اتکا دارد و فعالیت های اجتماعی و حق خواهانه اش را در کنار دیگران و به شکلی جمعی (و با روش های مسالمت آمیز) دنبال می کند.»

دیدبان جامعه مدنی

بهاره سرمشق دفاع از فعالین مدنی و واکنش به تحدید آزادی های مشروع در بزنگاه های تاریخی را وظیفه خود می داند. او به عنوان یک دیدبان جامعه مدنی تلاش می کند این شعار خوش آب و رنگ تحکیمیان (دیدبانی جامعه مدنی) را محقق کند. تلاشش را برای گسترش حوزه فعالیت های مدنی در دانشگاه ها می کند و فراگیر نمودن مطالبات جنبش زنان را در کمیسیون پی می گیرد. نه تنها سعی خود را برای ایجاد علاقه و انگیزه و راهیابی هر چه بیشتر دختران به فعالیت های دانشجویی انجام می دهد و خواسته های آنان را نهادینه می کند بلکه نقش حمایت از کنشگران جامعه مدنی را از خاطر نمی برد.

ناهید کشاورز در گفتگویی کوتاه با نگارنده از تلاش بهاره با دوستانش در تحیکم و ادوار جهت برگزاری برنامه ای به هنگام بازداشت وی و محبوبه حسین زداه می گوید و این پیگیری ها را دلگرم کننده می داند.

بهاره هدایت در مراسمی دیگر در انجمن صنفی روزنامه نگاران به هنگام بازداشت مریم حسین خواه و جلوه جواهری در آذر 86، از دستگیری دانشجویان دختر طیف چپ می گوید، از هانا و روناک نام می برد و به مرگ مشکوک زهرا بنی یعقوب اعتراض می کند. او مریم و جلوه را چهره هایی آشنا در جنبش زنان می خواند و صداقت آنها را در پیشبرد اهداف کمپین یک میلیون امضا می ستاید.

بهاره هر جا می رود و با هر شخصی که به گفتگو می نشیند از دانشجویان و فعالین زندانی غفلت نمی کند. در آبان ماه 86 در مراسم پاسداشت عماد الدین باقی خواهان آزادی دانشجویان می شود و از جامعه مدنی می خواهد: «گذشته از جهت گیری های سیاسی و خاستگاه های حقوق بشری از حقوق حداقلی دانشجویان حمایت کنند.»

همه از شهامت بهاره می گویند

ژیلا بنی یعقوب در دیدار جمعی از اعضای جنبش زنان و کمیسیون با خانواده بهاره هدایت در تابستان امسال خطاب به مادر او و حاضرین از آرامش و خونسری وی به هنگام بازداشتش در 22 خرداد 85 تعریف می کند. مهدی عربشاهی، همکار او در شورای مرکزی تحکیم نیز در همین ملاقات خانواده بهاره از بازداشتشان در 18 تیر مقابل دانشگاه امیرکبیر یاد می کند و به خاطر می آورد که بهاره از همه آرامتر بود و به آنها روحیه می داد. پروین اردلان شجاعت و جسارت بهاره را مهم قلمداد می کند. شهامتی که با نگاه انسانی آمیخته و به مسائل اطرافش اهمیت می دهد.

محبوبه حسین زاده نیز صبوری و آرامش بهاره را تحسین برانگیز می خواند: «بهاره سال گذشته پس از آزادی اش از زندان چنان با آرامش از دوران بازداشت حرف می زد، آن هم انفرادی 209 اطلاعات، که من مبهوت تحملش شده بودم.»

ناهید کشاورز نیز بر جسارت بهاره تأکید می کند. او راهکارهای بهاره را برای پیشبرد جنبش زنان در میان دانشجویان و نیروهای سیاسی جسورانه و عملی می داند.

اما خود بهاره در جای دیگری از مقاله اش می آورد:«هزینه دادن برای ایجاد یک جامعه دموکراتیک و حتی چند شبی زندان شدن را می توانیم به انبان تجربیاتمان بیفزاییم. ترس از ناشناخته های زندان و هراس از بازجویی را با لذت همراهی و تشریک مساعی با بسیار عزیزان راه آزادی بسی دربند مانده بیامیزیم و عیار پایداری بر آرمانهایمان را با محک تجربه بیازماییم.»

منابع :

1) هدایت، بهاره، تجمع زنان و مسائل پیش رو، نامه زن: شماره 7

2) کار، مهرانگیز، بهاره و همراهانش، روز

3) مصاحبه مهیندخت مصباح با بهاره هدایت، دویچه وله

4) کشاورز، ناهید، بهاره هدایت، سمبل فمینیزه کردن جنبش دانشجویی

5) دیدار کمیسیون زنان، اعضای تحکیم و فعالان حوزه زنان با خانواده بهاره هدایت، تیر 87، سایت کمیسیون زنان تحکیم

6) احمدی، نوشین، «بهاره هدایت» مدلی قابل اتکا برای نسل جوان، خبرنامه امیرکبیر

7) گفتگوی فرناز سیفی با بهاره هدایت، زنستان شماره 17 ویژه زن و دانشگاه

8) نوشتن از قوانین تبعیض آمیز" تشویش اذهان عمومی" نیست، گزارشی از نشست اعتراض آمیز در انجمن صنفی روزنامه نگاران، آذر 86، تغییر برای برابری

9) گزارش سخنرانی های انجام شده در مراسم پاسداشت عمادالدين باقی در دفتر انجمن صنفی روزنامه نگاران، آبان 86، انجمن صنفی روزنامه نگاران

10) سومین نشست عمومی کمپین یک میلیون امضا:«رابطه کمپین با احزاب و جنبش های دیگر»، اریبهشت 86، تغییر برای برابری

کمیسیون زنان دفتر تحکیم وحدت