|
|
زنان و تصمیم گیری در حوزهي خانواده (ایران، مراکش، ترکیه و بلژیک)
چهار شنبه1 آذر 1385
الناز ناطقی
امروز سالن اجتماعات هتل سیمرغ شاهد نشست " مشارکت زنان و نقش آنان در تصمیم گیری" بود که به همت موسسه کنشگران داوطلب و انجمن غیردولتی آمازون برگزار شد. این نشست شامل چند پانل با حضور فعالان حوزهی زنان از کشورهای ایران، مراکش، ترکیه و بلژیک بود که گفتگو حول این محورها را در بر میگرفت: «جایگاه قانونی زنان در ایران، مراکش، ترکیه، و بلژیک: چالشها و چشماندازی برای توانمندسازی»، «مشارکت اقتصادی و اجتماعی زنان»، «زنان و تصمیم گیری در حوزه خانواده» و «زنان و تصمیم گیری در ساختار سیاسی».
در پانل «زنان و تصمیم گیری در حوزهي خانواده؛ ایران، مراکش، ترکیه و بلژیک» که به ریاست دکتر فاطمه صادقی برگزار شد، شهلا اعزازی و فائزه عظیمزاده از ایران، جمیله برقاش از مراکش، عایشه دوزکان از ترکیه، میریام وان وانبرگ از بلژیک سخنرانی کردند.
دکتر شهلا اعزازی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در سخنرانی خود تحت عنوان "زنان ایرانی و تصمیم گیری در سطح خانواده" با تاکید بر اینکه خانواده و روابط خانوادگی از مسائل مهم در جامعهشناسی است و ما از طریق بررسی این روابط میتوانیم بفهمیم تا چه اندازه قدرت در خانوادههای ما نقش دارد و یا مانند خانوادهي مدرن برابری بین زن و مرد وجود دارد، بیان کرد: «نتایج تحقیقاتی را به ما نشان میدهند که میگوید: رابطهی زن و مرد در خانوادهی ایرانی مشارکتی است. حال این سوال به ذهن میرسد که چگونه امکان دارد وقتی ساختار جامعهی ما بر اساس نابرابری میان زن و مرد شکل گرفته ما در درون خانواده به برابری و مشارکت اعضای آن با هم رسیدهایم؟ و در بعضی مواقع نیز میشنویم که میگویند: اگر در ایران زنان و مرادن به نابرابری جنسیتی اعتقاد دارند و مردان خود را برتر و زنان را پستتر میبینند به این برمیگردد که همهی کودکان را مادر تربیت کرده و مادر است که به آنان این ویژگی را داده.» دکتر اعزازی که مدیر گروه مطالعات زنان انجمن جامعهشناسی ایران نیز هست مسائل مطرح شده را اینگونه تبیین کرد: «این گفتار پاسخی به کسانی است که مسئلهي خانوادهی مشارکتی و سهم مادر در جامعهپذیری کودکان را مطرح کردهاند.
1.نشان دهندهی مشارکت در خانواده شاخص تصمیم گیری است. تصمیم گیری در زمینهی خرید خانه، ماشین، تعویض شغل، ادامهي تحصیل و ... و کسانی دارای قدرت برای گرفتن این تصمیمها هستند که منابع و امکانات لازم را برای وادرا کردن دیگری به اطاعت در اختیار داشته باشند. زمانی میتوانیم بگوییم که زن و شوهر در خانواده رابطهی مشارکتی دارند که هر دو به یک میزان به منابع اجتماعی و اقتصادی درون خانواده و جامعه دسترسی داشته باشند. بنابراین این که افراد چگونه به منابع قدرت دسترسی دارند بسیار مهم است. سهم مردان و زنان از منابع ارزشمند اجتماعی در جامعهي ما نابرابر است. به این ترتیب که قانون در حوزهي عمومی و خصوصی اختیار بیشتری به مرد داده است. طبق قانون مرد سرپرست خانواده و مالک بچهها است. اجازهي تحصیل و کار و حتا سفر همسرش را در اختیار دارد. قانون به مرد اجازه میدهد که بر رفتار همسرش نظارت داشته باشد. به جز قانون ما هنجار و سنتهایی را داریم که حتا در بعضی مواقع فرای قانون عمل میکند، مانند: قتل های ناموسی. علاوه بر همهی این موارد مرد منابع اقتصادی را نیز در اختیار دارد. درصد زنان ایرانی شاغل بسیار کم است و زنان شاغل نیز دستمزدهای کمتری از مردان دریافت میکنند. بنابراین منابع قدرت در اختیار مردان است و زنان که از داشتن این منابع قدرت محروم هستند سعی میکنند به شیوههای دیگری برای گرقتن یا مقابله با قدرت مردان روی بیاورند. این موضوع تحت عنوان عاملیت در جامعهشناسی مطرح میشود و زنان سعی میکنند با به دست آوردن منابعی بر تصمیم گیری مردان تاثیر بگذارند، در برابر آن مقاومت کنند و یا آن را تغییر دهند. یکی از راهکارهای زنان برای تاثیر در تصمیم گیری مقاومت در برابر آن است. استفاده از کلیشههای جنسیتی مثل گریه کردن و ابراز ضعف کردن و یا اظهار عشق و علاقه کردن و قطع محبت و اتحاد با بچهها از جملهي شیوههای مقاومت میباشد.
2.انتقال قدرت با ویژگیها مردانه به زن که زن هم آن را به فرزندان انتقال میدهد و اگر این قدرت که مرد برای تصمیم گیری به زن داده توسط او در چهارچوب مردانه به دیگر اعضاء خانواده اعمال نشود از او گرفته میشود. در این نوع انتقال قدرت ارزشهای مردانه به عنوان ارزش های برتر ارائه میشود و به تبعیض بین دختر و پسر و در نهایت در فرایند جامعه پذیر شدن به جامعه پذیری جنسیتی منتهی میشود. با انتقال قدرت ما به بازتولید هنجارها و ارزشهای مردانه توسط زنان در جامعه مردسالار برمیخوریم.»
دکتر اعزازی برای مقابله با بازتولید ارزش های مردانه در رابطه با قدرت این راهکارهها را ارئه داد: «ابتدا باید تغییرات ساختاری در جامعه صورت بگیرد. به طوری که امکان دسترسی برابر زنان و مردان به منابع اقتصادی و اجتماعی جامعه که راهیست طولانی فراهم گردد. راه دوم توانمندسازی زنان است که طی آن فرد به تواناییهای خود پی میبرد و از قدرت خود برای ا عمال سلطه استفاده و ارزش های مردانه را بازتولید نمیکند.»
وی یکی دیگر از منابع قدرتی را که اکنون در اختیار زنان ایرانی قرار گرفته است آموزش عنوان کرد و گفت که میزان بالای ورود زنان به دانشگاه در سالهای اخیر وارد دانشگاه نشان میدهد، زنان به این منبع دست پیدا کردهاند و امید میرود این منبع کمک به تغییر ساختار قدرت در خانواده بکند.
در بخش دیگر این پانل جمیله برقاش استاد دانشگاه رباط مراکش سخنرانی خود را با محوریت "خانههای امن برای مقابله با خشونت خانگی" ارئه داد. وی ضمن تاکید بر اینکه نتایج به دست آمده از تاثیر خشونت خانگی بر روی زنان در تمام دنیا و فرای نژاد، زبان، مذهب و ... یکسان بوده است، خاطر نشان کرد که خشونت علیه زنان منجر به انزوای هر چه بیشتر آنان در محیط خانه و جامعه میگردد و علاوه بر از بین بردن کرامت انسانی و ایجاد افسردگی در آنان، موجب کاهش میزان اشتغال زنان میگردد. وی توضیح داد که خشونت خانگی علیه زنان همچنین موجب اختلالات روانی و رفتاری کودکان میشود که میتواند از نسلی به نسل دیگر نیز منتقل شود.
جمیله برقاش که دارای دکترای انسانشناسی فرهنگی است در همین زمینه اضافه کرد: «استانداردهاو ارزش های مردسالارانه روندی است که خشونت را عادی میکند و تبعیض جنسیتی نیز از طریق خشونت عادی میشود.» وی در زمینهي مبارزه با خشونت علیه زنان کار انجمنهای غیردولتی را بسیار مهم اما ناکافی در برابر حجم گستردهي این عمل علیه زنان دانست.
برقاش استراتزی ملی مراکش علیه خشونت خانگی را در دو بعد کوتاه مدت و بلند مدت توصیف کرد که از اواخر سال 2005 در چند زمینه شروع به کار کرده است. وی افزود: «تحقیقات و اقدام برای از بین بردن خشونت خانگی علیه زنان، آموزش نیروهای پلیس در این زمینه، همکاری هماهنگ پلیس، بیمارستان و دادگستری برای مجازات عاملان و پناه دادن به زنان کتک خورده از جملهي تمهیدات این برنامه برای مبارزه با خشونت علیه زنان است.»
سخنران بعدی این پانل عایشه دوزکان، روزنامهنگار تُرک تبار بود و موضوع سخنرانی وی "ابزارهای توانمندسازی برای زنان". دوزکان علت لزوم توانمندسازی زنان را مورد خشونت و سوءاستفاده قرار گرفتن آنان دانست و افزود: «مهم است که زنان فرد به فرد توانمند شودند و یکی از مصادیق توانمندی نیز داشتن حقوقی چون حق رای میباشد که زن به واسطهی آن میتواند در تصمیم گیریها نقش داشته باشد.» وی اولین شرط برای توانمند شدن زنان را ایستادن روی پای خود و تکیه ندادن به خانواده عنوان کرد و گفت: «زنان در راه استقلال از خانواده باید فرصت داشتن شغل و کسب درآمد داشته باشند و پیش از همهي اینها باید از آموزش رایگان و حتا تبعیض مثبت برای رسیدن به استقلال برخوردار باشند.» دوزکان همچنین اضافه کرد: «توانمندسازی زنان به آنان در برابر خشونت خانگی کمک میکند.» وی یکی از مسائل روز ترکیه را تجاوز مردان به همسران خود دانست و گفت که خانمها باید در جامعه سرپناهی برای فرار از خشونت خانگی داشته باشند وگرنه باید به همان محیط جهنمی بازگردند.
عایشه دوزکان که از فعالان جنبش صلح ترکیه نیز به شمار میآید در پایان بر لزوم سرودن ترانههای جدید و نوشتن داستانهای تازه که از مساوات زن و مرد فرای کلیشههای سنتی و قدیمی سخن میگویند، تاکید کرد.
میریام وان وارنبرگ، رئیس شواری فرصتهای برابر میان زنان و مردان بلژیک در سخنرانی خود با موضوع "تصویر کلی قوانین خانواده در بلژیک" به توضیح در مورد برخی مواد قانونی مربوط به زنان و خانواده در کشور بلژیک پرداخت. وی گفت: «ما در بلژیک دادگاه خاص خانواده نداریم و دادگاه عمومی در این موارد تصمیم گیری میکند. اما دادگاهی برای کودکان وجود دارد. قانون بلژیک ازدواج را با ارادهي خود (پسر و دختر) در 18 سالگی مجاز میداند و ازدواج زیر 18 سال را با اجازهي پدر یا مادر. در بلژیک با خواهر، برادر و نزدیکان خود نمیتوان ازدواج کرد اما این ازدواج با همجنس منعی ندارد. همینطور منعی برای ازدواج با یک فرد خارجی وجود ندارد و اگر این اتفاق افتاد، طرف بلژیکی تابعیت خود را از دست نمی دهند و طرف دیگر به صورت خودکار بلژیکی محسوب نمیشود مگر اینکه در خواست بدهد. تمام اموالی که فرد قبل از ازدواج داشته است متعلق به خود اوست و اموالی که در طول مدت ازدواج به دست میآید، مشترک و سیستم تملک مشارکتی بر آن حاکم است. کسانی هم که بدون ازدواج با یکدیگر زندگی میکنند مشمول این قوانین می شوند.»
این پانل با سخنرانی دکتر فائزه عظیمزاده با موضوع "زنان، قدرت و تصمیم گیری در خانواده" به پایان رسید. استاد دانشگاه امام صادق به تبیین جایگاه زن و نقش او در خانواده از منظر اسلام پرداخت. وی خانوادهی سالم را خانوادهای دانست که زن در آن با حقوق و وظایف خود طبق شریعت نبوی آشنا باشد.